Potop – motywy literackie

Henryk Sieniewicz zbudował fabułę „Potopu” wokół dwóch wątków. Pierwszy z nich to wątek historyczny – dzieje wojny Rzeczpospolitej ze Szwecją w 1655 roku. Drugi to wątek przygodowo-romantyczny, opowiadający perypetie miłosne Kmicica i Aleksandry Billewiczówny. Oba wątki zawierają wiele motywów literackich, często przeplatających się w obu składowych fabuły. Należą do nich:

Motyw patriotyzmu

Motyw patriotyzmu łączy się w powieści z motywem walki. Troska o losy ojczyzny i dbanie o wspólne dobro zostały przeciwstawione prywacie oraz tchórzostwu. Patriotyzm jest niezwykle ważny w kreacji bohaterów „Potopu”, przede wszystkim Wołodyjowskiego, Skrzetuskiego i Kmicica. Tego ostatniego czytelnik obserwuje podczas ponownej nauki miłości do ojczyzny, będącej częścią przemiany duchowej bohatera. Motywem patriotycznym Sienkiewicz realizuje idee „pokrzepienia serc” oraz wychowania czytelnika w duchu miłości do ojczyzny.

Motyw romansowy

Motyw romansowy to drugi najważniejszy motyw powieści Sienkiewicz. Miłość Oleńki i Kmicica to burzliwy związek, przepełniony skrajnymi emocjami oraz zwrotami akcji. Dochodzi nawet do trójkąta miłosnego między Anną Billewiczówną a Kmicicem i Bogusławem Radziwiłłem – konkurentami o jej względy. Uczucie do Oleńki jest też motorem napędowym głównego bohatera. To właśnie dla Billewiczówny dokonuje swojej wewnętrznej przemiany. Miłość tych dwojga nosi znamiona rycerskiego afektu dla „damy serca” – kobiety idealnej, dla której rycerz musiał uszlachetniać samego siebie i dokonywać bohaterskich czynów. W powieści odnaleźć możemy również inne, epizodyczne romanse. Przykładem są tutaj perypetie sercowe Pana Wołodyjowskiego.

Motyw walki

Zmagania zbrojne stanowią nieodłączny element wątku historycznego, są również obecne w wątku przygodowo-romantycznym. Fabuła powieści osadzona jest w czasie pięcioletniej wojny Szwecji i Rzeczpospolitej – potopu szwedzkiego. Bohaterowie biorą udział w historycznych bitwach tej wojny, a narrator niejednokrotnie informuje o jej przebiegu. Dobrym przykładem mogą być tutaj oblężenie Warszawy czy Bitwa pod Prostkami. Są one ukazywane z perspektywy uczestnika, jak również obserwatora. Sienkiewicz często opisuje również pojedynki bohaterów i mniejsze batalie z ich udziałem. Legendarne są już sceny pojedynku Kmicica z Wołodyjowskim i spalenie Wołmontowicz. Walka stanowi ważny element „Potopu” ze względów historycznych i przygodowych, a samo dzieło przedstawia ją w sposób epicki, podobny Homerowi.

Motyw przemiany

Przemiana dotyczy w powieści głównie Andrzeja Kmicica. Zachodzi w nim bowiem duchowa przemiana, dlatego zliczyć go możemy do bohaterów dynamicznych. Początkowo jest jedynie junakiem i warchołem, czego nie może znieść jego ukochana Oleńka. Chorąży orszański popada w konflikt z laudańską szlachtą, następnie zaś uwikłany zostaje w rokosz Janusza Radziwiłła. By odzyskać Oleńkę i honor, Kmicic przyjmuje miano Babinicza i pod nim walczy w obronie ojczyzny. Dokonuje się w nim przemiana, staje się żarliwym patriotą i godnym zaufania kompanem. Motyw przemiany jest w „Potopie” niezwykle podobny do przemiany Jacka Soplicy w „Panu Tadeuszu”. Istnieje możliwość, że Sienkiewicz wzorował się na Mickiewiczu.

Motyw przygody

Wątek przygodowy przewija się przez cały „Potop”. Bohaterowie ciągle przeżywają pełne akcji perypetie, w których wielokrotnie ryzykują życiem. Są one wynikiem zarówno wątku historycznego, jak i przygodowo-romantycznego. Najwięcej przygód ma główny bohater – Kmicic. Są nimi między innymi Obrona Jasnej Góry, wysadzenie kolubryny, porwanie Bogusława Radziwiłła czy zdobycie „Kretowiska” podczas oblężenia Warszawy. Zapadającą w pamięć przygodą jest również walka pana Zagłoby z małpami, czy próba zabicia króla Szwecji przez pijanego Rocha Kowalskiego.

Motyw podróży

Akcja powieści składa się w dużej mierze z podróży. Bohaterowie odwiedzają wiele miejsc w Rzeczpospolitej i poza nią. Większość z nich stanowią prawdziwe lokacje, w jakiś sposób związane z potopem szwedzkim. Są one tłem dla rozlicznych przygód bohaterów, które często łączą się z wydarzeniami historycznymi. Dzięki takiej budowie akcji czytelnik może poznać piękno sarmackiej kultury. Sienkiewicz opisał bowiem dokładnie reali życia w XVII wiecznej Rzeczpospolitej.

Dodaj komentarz

x